Có những giá trị không được tạc bằng vàng son, mà được bồi đắp từ tầng tầng lớp lớp thời gian. Hơn ba thế kỷ qua mưa nắng, qua binh lửa rồi hồi sinh, Văn miếu Trấn Biên vẫn là nơi lưu giữ mạch nguồn hiếu học, tôn sư trọng đạo của người Việt trên miền đất phương Nam. Và hôm nay, những trang di sản ấy đang mở ra trước ống kính của người trẻ, để câu chuyện hơn ba trăm năm được kể tiếp bằng ánh sáng và cảm xúc của một thế hệ mới
Giữa phường Trấn Biên hôm nay, khi phố xá mỗi năm một đổi thay, vẫn còn một quần thể kiến trúc mái cong, ngói xanh ngọc nằm lặng lẽ giữa những vòm cây lớn. Ít ai biết rằng trên mảnh đất này, hơn ba trăm năm trước, cha ông ta đã đặt viên gạch đầu tiên cho một công trình biểu trưng cho truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo của cả một vùng đất.
Từ buổi đầu mở cõi đến ngày hồi sinh
Năm 1715, chỉ 17 năm sau khi Nguyễn Hữu Cảnh lập dinh Trấn Biên, chúa Nguyễn Phúc Chu cho dựng Văn miếu trên đất Bửu Long ngày nay. Giữa bộn bề vất vả của buổi đầu mở cõi, người xưa vẫn dành chỗ trang trọng nhất cho con chữ, với niềm tin rằng vùng đất chỉ thật sự lớn lên khi con người nơi ấy được học.
“Gia Định thành thông chí” tả Văn miếu trông ra sông Phước Giang, tựa lưng núi Long Sơn, khuôn viên trĩu quả miệt vườn phương Nam. Đây là văn miếu sớm nhất của Nam Kỳ, ra đời khi đất phương Nam chưa có ai đỗ đại khoa. Văn miếu Trấn Biên không được dựng để vinh danh người đã thành danh, mà để gieo hạt cho nhân tài của một vùng đất đang hình thành và mở rộng.
Năm 1861, quân Pháp phá hủy gần như hoàn toàn Văn miếu. Sau 146 năm hương khói, ngôi miếu học chỉ còn là một nền đất cũ. Năm 1998, nhân dịp 300 năm vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai, Văn miếu được phục dựng trên nền xưa. Không còn bản vẽ hay tấm ảnh nào, người phục dựng phải lần theo từng dòng chữ trong cổ thư. Năm 2002, Văn miếu hồi sinh, và đến năm 2016 được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia.
Mái cong ngói biếc, nơi trời tròn gặp đất vuông
Các công trình nối nhau trên một trục thẳng, phỏng theo Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội và mang dáng dấp cung đình Huế. Từ ngoài vào trong, mỗi lớp mái, mỗi khoảng sân lại mở ra một không gian trang nghiêm hơn, đưa người tham quan rời xa nhịp sống đời thường để bước vào thế giới của đạo học.
Đón khách đầu tiên là Văn miếu môn, cổng tam quan với những đầu đao cong vút in trên nền trời, ngói lưu ly xanh ngọc ánh lên dưới nắng. Ngay sau đó là nhà bia truyền thống Trấn Biên – Đồng Nai, nơi bài văn khắc trên đá kể lại mạch nguồn hiếu học của vùng đất.
Kế đó, Khuê Văn các hiện ra, tòa gác mang tên sao Khuê, ngôi sao người xưa tin là chủ về văn chương. Trước gác là hồ nước vuông lặng như gương. Gác cao vươn lên trời, hồ vuông nằm dưới đất, gợi quan niệm trời tròn, đất vuông của người phương Đông. Những sớm lặng gió, bóng gác in trọn xuống mặt hồ, như trời và đất cùng ngồi lại bên nhau. Xa hơn là Đại Thành môn, “cánh cổng của sự thành đạt”, và tấm bia lớn khắc dòng chữ “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”.
Cuối trục là nhà thờ chính ba gian hai chái, nền gạch tàu, cột sơn son thếp vàng. Gian giữa thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng biểu tượng trống đồng. Gian trái thờ những người thầy của dân tộc như Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Quý Đôn. Gian phải là nơi đáng dừng chân lâu nhất, tôn vinh những trí thức của chính đất phương Nam: Võ Trường Toản, “Gia Định tam gia” Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhơn Tịnh, rồi Nguyễn Đình Chiểu, Bùi Hữu Nghĩa… Đứng trước gian thờ ấy, ta hiểu rằng đất này không chỉ đón nhận truyền thống hiếu học, mà còn tự sinh ra những người thầy của riêng mình.
Mỗi độ xuân về, Văn miếu rộn ràng lễ Tết thầy, khai bút, hội hoa, hội báo xuân. Mỗi mùa thi, học trò lại tìm về thắp nén hương gửi ước mơ thành đạt, và nơi đây cũng đón nhận những người trẻ xuất sắc đứng trước tiền nhân mà báo công.
Gửi những người cầm máy
Hơn hai trăm năm trước, bên ngọn đèn dầu, Trịnh Hoài Đức đã nắn nót ghi lại từng nét của Văn miếu Trấn Biên: thế đất trông sông tựa núi, những rường cột chạm trổ, khu vườn trĩu quả phương Nam. Ông đâu biết rằng chỉ ít chục năm sau, ngôi miếu ấy sẽ sụp đổ trong khói lửa chiến tranh. Ông càng không thể biết rằng gần một thế kỷ rưỡi sau nữa, chính những trang viết của mình sẽ trở thành tấm bản đồ duy nhất để hậu thế dựng lại Văn miếu trên nền cũ. Ngòi bút của một người đã giữ được hồn cốt của cả một di sản.
Hôm nay, đến lượt các bạn, những người trẻ tham gia The Lens Story, cầm trên tay một “ngòi bút” mới: chiếc máy ảnh. Mỗi lần bấm máy là một lần các bạn viết tiếp trang sử ấy bằng ánh sáng, bằng bố cục, bằng màu sắc, bằng những chi tiết đặc tả hay những góc nhìn không gian rộng lớn. Những bức ảnh các bạn chụp hôm nay không chỉ là tác phẩm dự thi. Biết đâu một ngày nào đó, chúng sẽ trở thành tư liệu quý giá, để những thế hệ mai sau nhìn ngắm và hiểu Văn miếu Trấn Biên đã từng sống, từng đẹp và từng được nâng niu như thế nào trong góc nhìn của những sinh viên Trường Đại học Lạc Hồng.
Văn miếu đã được chụp rất nhiều lần, với những góc quen thuộc như cổng tam quan hay Khuê Văn các in bóng xuống hồ. Điều làm nên một bức ảnh có hồn là câu chuyện bạn muốn kể. Đó có thể là đôi tay người trông coi di tích lau bàn thờ mỗi sáng. Đó có thể là ánh mắt một cậu học trò cầm nén hương trước kỳ thi, hay tấm bia “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” bên cạnh một gương mặt trẻ. Đó cũng có thể chỉ là một chiếc lá rơi trên bậc thềm đá nơi cổng văn miếu vào buổi trưa không người, đủ để người xem cảm nhận sự trôi chảy của dòng thời gian.
Với hạng mục Bộ ảnh, hãy nghĩ như một người viết sử bằng hình ảnh: một ngày ở Văn miếu từ lúc cổng mở đến khi nắng tắt, hay hành trình từ những dòng cổ thư đến ngôi miếu hôm nay.
Thời gian nộp bài dự thi năm nay trùng dịp Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11. Ở một nơi thờ những người thầy của dân tộc và của phương Nam, đó có thể là một cái cớ đẹp để kể câu chuyện về lòng biết ơn.
Và trước khi bấm máy, bạn hãy tự hỏi: nếu một trăm năm nữa có người tìm lại bức ảnh này, họ sẽ hiểu được gì về Văn miếu Trấn Biên và về những điều chúng ta gửi gắm trong từng khung hình hôm nay?
